|

Zhvillimet ne mes dy epokave

Kujtim Stojku

 

Pjesë nga libri « Religjioni dhe Komunizmi »
Kapitulli i VIII-të

ZHVILLIMET NË MES DY EPOKAVE

Pra tani jemi në kohën e zhvillimit të dy periudhave, të periudhës së mesjetës dhe të periudhës së rilindjes. Deri këtu ne pamë hap pas hapi zhvillimin e historisë dhe njëkohësisht zhvillimin e njerzimit dhe mendimit intelektual i cili gjithnjë i jep shtytje zhvillimit të historisë, shkencës, letërsisë, filozofisë, artit dhe kulturës. Dhe gjithë këto rryma nuk ishte e lehtë që të zhvilloheshin sepse në histori janë bërë luftra barabare ndërmjet njerzëve, dhe shumë popuj janë zhdukur nga arena e historisë dhe ne tani jemi në periudhën e mesjetës dhe në prag të rilindjes. Në zhvillimet e kësaj kohe ne do të shohim se shoqëria njerzore po bënte një hop cilësor përpara. Por le të shohim tani periudhën e mesjetës.
Termi mesietë është shpikur nga shkrimtarët e rilindjes e cila filloi të duket në fillim të shek të XVI.Shkrimtarët ishin të shqetësuar nga periudha diskredituese të cilet duke hyrë nëpërmjet lavdisë klasike të antikitetit dhe kohës së tyre. Kështu që termi mesjetë i referohet një mos interesimi dhe një bazë amullimi duke ndarë dy periudha të rëndësishme krijuese. Mbiemri mesjetë do të thotë kohë e mesme. Por termi mesjetar teologji tashmë ka kaluar në përdorim të përgjithshëm dhe ky kuptim mund të jetë interpertuar në përgjithësi si teologjia e Europës perendimore në periudhën ndërmjet fundit të kohës së errët dhe shek të XVI, megjithëse këto terma shpesh janë diskutuar dhe kanë marrë interpertime të ndryshme.
Kur koha e errët më së fundi po largohej nga Europa perendimore ja la vendin mesjetës. Në skenën e asajë kohe ishte vendosur gjallërimi në çdo fushë i veprave akademike, ku gradualisht restaurimi i stabilitetit politik në francë në shek e XI e inkurajoi uneversitettin e Parisit i cili me shpejtësi u bë i njohur si qendra intelektuale në botë. Një numër teologësh të shkolluar ishin vendosur në bregun e majtë të Senës dhe në Shillin Cite ku u ndërtua katedralia e Parisit .

Akuini

Një shkollë e tillë ishte kolegji i Sorbonës i cili brenda një kohe të shkurtër u bë i njohur si universitet i Parisit. Bile në shek XVI Parisi u njoh gjërsisht si qendër drejtuese për studime filozofike dhe teologjike ku në të u dalluan studentë si Erazmi i Notredamit dhe Xhon Kalvini. Në këtë kohë shohim një program tjetër teologjik që kishte filluar që të zhvillohej në lidhje me konsilidimin intelektual, legal dhe aspekteve spirituale të jetës në kishën Kristiane. Dhe shumë herët që në periudhën e mesjetës Franca kishte filluar të dominohej nga zhvillimet. Manastiret filluan që të nxirrnin shkrimtarët dhe mendimtarët e tyre si p.sh Lan Frank 1010-89.Anselmi 1033-1109 ku që të dy vinin nga një manastir në Normandi. Mirpo uneversiteti i Parisit shumë shpejt e vendosi veten si qendër drejtuese e spekulimeve teologjike me stundentët si Peter Abelard 1079-1142. Alberti i madh 1200 – 80, Thoma Akuini 1225-74 dhe Bonventure 1217-74. Në shek XIV-XV një numër i madh uneversitetesh ishin përhapur në Europën perendimore dhe një pjesë e madhe universitetesh të reja ishin themeluar në Gjermani.
Shën Anselmi ishte i famshëm në historinë e mendimit së pari për argumentin e tij të famshëm ontologjik për egzistencën e Zotit. Ai u fut në urdhërin benediktin dhe u bë peshkop i kontersherisë ku edhe vdiq në vitin 1109. Ashtu si Agustini përpara tij ai ishte veçanërisht i angazhuar në sigurimin e mbështetjes racionale për doktrinën e krishterimit të cilën ai tashmë e kishte pranuar si një çështje të besimit.
Metoda e tij ishte beso duke kërkuar që të kuptosh.Unë nuk kërkoj të kuptoj me qëllim që të mund të besoj thoshte ai. Por unë besoj me qëllim që të mund të kuptoj. Ai theksonte se përpjekja e tij për të provuar egzistencën e zotit as që mund të fillonte nëqoftëse nuk do të besonte në egzistencën e tij. Mendja njerzore nuk mundet që të deportojë në thellësi tek Zoti. Sepse unë mendoj se intelekti im nuk është në asnjë mënyrë i mjaftueshëm që ta bëjë këtë. Nga prova racionale e egzistencës së Zotit Anselmi nuk priste shumë dhe siç thoshte ai unë dëshiroj vetëm një kuptim të vogël të së vërtetës së cilës zemra ime i beson dhe njëkohësisht e do.
Por çdo gjë që ekziston, egziston ose ndërmjet diçkaje ose ndërmjet asgjësë. Por e vetmia alternativë që mbetet është se sendet rrjedhin nga vetvetja sepse më parë ata nuk ishin asgjë. Dhe të thuash se sendet rrjedhin nga diçka tjetër mund të ketë kuptimin se sendet shkaktojnë njëra tjetrën gjë e cila gjithashtu është absolute. Atëherë duhet të ketë një diçka e cila rrjedh nga vetvetja dhe sjell që të gjitha sendet e tjera dhe ky është Zoti.
Anselmi në vetvete ishte i sigurtë për ekzistencën e zotit duke thënë se pa besuar unë nuk mund të kuptoj. Anselmi thotë se ne besojmë se Zoti është aq i madhërishëm sa asgjë tjetër më madhe s’mund të mendohet. Prandaj ai thekson se ekziston pa dyshim diçka me e madhe se çdo gjë tjetër që mund të mendohet si në të kuptuar ashtu edhe në realitet. Në një luftë përfundimtare Anselmi e falenderon zotin nëpërmjet ndriçimit tij hyjnor dhe dhuratës tijë të bujarisë dhe unë tani kuptoj atë që tashmë e kam besuar.
Por kulmi i filozofisë mesjetare arriti me sistemin skolastik të shën Thoma Akuinit. Arritja e tij e madhe ishte se ai bashkoi në një sintezë të shkëlqyer pikpamjet e filozofisë klasike dhe teologjisë së krishterë. Më saktë Akuini krishtëroi filozofinë e Arisotelit. Por gjatë këtyre shekujve të zhvillimit metoda e mendimtarëve mesjetare u ndesh me problemin e lidhjes së filozofisë dhe të teologjisë duke e shprehur këtë problem si një lidhje midis besimit dhe arsyes. Gjithashtu ishte edhe problemi i të përgjithshmes i cili jo vetëm reflektoi pikpamjet e ndryshme të Platonit dhe të Arisotelit por gjithashtu krijoi një degëzim të rëndësishëm për fenë e krishterë. Dhe në këtë mënyrë Akuini prefeksionoi metodën skolastike.Termi skolasticizëm në këtë kontest rrjedh nga aktiviteti intelektual i zhvilluar në shkollat mesjetare të cilat ishin katedralet dhe padronët e tyre quheshin doktorë skolastikë. Skolasticizmi u bë referues i sistemit sundues të mendimit të zhvilluar nga doktorë në këto shkolla dhe nga metoda specifike që ata përdornin në mësimdhënien e filozofisë. Përmbajtja e këtij sistemi ishte në pjesën më të madhe një bashkim i teologjisë së krishterë me filozofinë e Platonit dhe veçanërisht me atë të Arisotelit. Ajo që dallohej më tepër në skolasticizëm ishte metoda e tij ku një proces që mbështetej kryesisht në deduksionin logjik strikt i cili merrte formën e një sistemi të ndërlikuar dhe shprehej në një formë dialektike ose të diskutueshme ku teologjia dominonte mbi filozofinë. Ndërsa teologët e tjerë e shikonin me dyshim të mësuarit laik. Kurse Alberti konkludoi se mendimtarët e krishterë duhet të zotrojnë të mësuarit filozofik dhe shkencor në të gjitha format e saj. Mirpo si paraqitet nga Akuini filozofia dhe teologjia? Ai u përpoq shumë për të përcaktuar midis arsyes dhe besimit duke treguar se çfarë filozofia dhe teologjia respektivisht mund dhe nuk mund të sigurojnë mendjet njerzore. Fakti se ai donte të kombinonte pikpamjet e këtyre dy disiplinave që reflektonin në njohjen e zotit dhe orientimet dominuese të mendimit të shek të XIII ishte konsideruar si i një rëndësie vendimtare. Ajo që e bëri njohjen saktë të Zotit kaq themelore ishte si ndonjë gabim bazë mbi këtë problem që mund të ndikonte në drejtimin e jetës së një personi duke e drejtuar atë ose drejt zotit ose kundrejt tij ku është edhe qëllimi final i njeriut. Por filozofia procedon përmes parimeve të zbukuruara nga arsye njerzore kurse teologjia është rregulluesi racional i parimeve të marra nga zbulime autoritative duke i shpallur ata si çështje e besimit…
Akuini pa ndryshimet specifike midis filozofisë dhe teologjisë, midis arsyes dhe besimit. Filozofia fillonte me objekte të menjëhershme të eksperiencës dhe arsyeton për koncepte më të përgjithshme derisa si në rastin e Arisotelit mendia përqëndrohet në parimet e larta ose në shkaqet e para të qenies duke përfunduar me konceptimin e zotit. Kurse teologjia në anën tjetër fillon me besimin tek Zoti dhe interperton të gjitha gjërat si krijesa të Zotit. Kurse filozofia i nxjerr konkluzionet e saj nga përshkrimi racional i thelbit të sendeve kurse teologu e bazon demostrimin e konkluzioneve të tij në autoritetin e njohjes së zbuluar…Kurse teologjia merret me atë që njeriu kërkon të njohë për shpëtimin e tij dhe të bëjë të sigurtë njohjen nëse ajo është e vlefshme nëpërmjet zbulimit të Zotit. Por disa nga të vërtetat e zbulimit të Zotit nuk mund të zbulohen kurrë nga arsyeja natyrore ndërsa elementë të tjerë të së vërtetës së zbuluar mund të njihen nga arsyeja vet por sigurisht kur zbulohet njohja e tyre…
Që të dyja filozofia dhe teologjia merren me Zotin por filozofi mund të nxjerrë përfundimin se Zoti ekziston dhe nuk mundet që nëpërmjet reflektimit në objektet shqisore të kuptojë natyrën thelbësore të Zotit.

Prova e egzistencës së zotit.

Akuini formuloi për prova ose mënyra për të provuar egzistencën e Zotit të cilat janë:
1-Prova nga lëvizja 2-Prova dhe shkaku veprues 3-prova nga qenia e domosdoshme drejt qenies së mundshme 4-prova nga shkallët e përsosmërisë 5-prova nga rregulli i universit.Por Akuini gjithashtu thoshte se e gjithë njohja duhet të fillojë me eksperiencën tonë të ndijimit të objekteve. Dhe për të provuar se zoti ekziston ai u mbështet së pari në analizat e tijë të ndijimit të objekteve dhe së dyti në nocionin e tij se ekzistenca e këtyre objekteve kërkon një seri të përcaktuar shkaqesh dhe së fundi një shkak të parë ose Zotin.
1-Prova nga lëvizja.-Ne thoshte Akuini jemi të sigurtë edhe për shqisat tona sepse është e dukshmë se në botë disa gjëra janë në lëvizje. Është më se e qartë për ne se çdo gjë është në lëvizje pra është lëvizur nga diçka tjetër. Nëqoftësë një send është në qetësi ai nuk do të lëvizë kurrë deri sa një tjetër do ta vërë në lëvizje. Kur një sënd është në qetësi ai është vetëm potencialisht në lëvizje. Lëvizja ndodh kur diçka lëviz potencialisht pra është lëvizur dhe atëherë aktualisht është në lëvizje, dhe se lëvizja është transformimi i mundësisë së realitetit…Akuini nxorri konkluzionin e përgjithshëm se asgjë nuk mund të transformohet nga një gjendje potencialitetit. Potencilitet do të thotë mungesa e diçkaje dhe pra është asgjë.
Por sidoqoftë fakt është se ka lëvizje. Pra duhet të jetë një lëvizës i cili është në gjendje që ti lëvizë gjërat por që vetë nuk duhët të lëvizet dhe Akuini thotë se këtë çdo njeri e kupton se ky është Zoti.

2 Prova dhe shkaku veprues.

Shkurt gjendet një rregull i ngatërruar i shkaqeve vepruese që lënë gjurmë në një seri. Dhe një seri e tillë e shkaqeve kërkohet sepse asnjë ngjarje nuk mund të jetë shkak i vetes së saj…Atëherë duhet të gjendet një shkak veprues të cilit çdo njeri i jep emrin Zot.

3 Prova nga qenia e domosdoshme drejt qenies së mundshme.

Që të gjitha qeniet e mundshme në një moment nuk ekzistojnë. Do të ekzistojnë për një kohë dhe përfundimisht do ta kapërcejnë ekzistencën. Dhe kur sendet e mundshme vijnë në ekzistencë ata mund të shkaktojnë lindjen e qenieve të tjera të ngjashme dhe të mundshme ashtu si prindërit u japin egzistencë fëmijëve e kështu me radhë. Por Akuini jep këtë argument se qeniet e mundshme nuk e kanë ekzistencën e tyre nga vetvetja dhe as nga thelbi i tyre. Por nëqoftëse ka qenë një kohë kur nuk ka ekzistuar asgjë atëherë asgjë nuk mund të fillojë që të ekzistojë dhe madje aktualisht nuk do të kishim asgjë në egzistencë sepse ajo e cila nuk ekziston fillon që të ekzistojë vetëm nëpërmjet diçkaje që tashmë ekziston…Akuini këtu konkludon se duhet të ekzistojë diçka, egzistenca e të cilit është e domosdoshme. Ai thotë se ne duhet të pranojmë se ekziston një qenie e cila ka nga vetvetja domosdoshmërinë e saj dhe duke e marrë atë nga një tjetër për më tepër e shkakton këtë domosdoshmëri tek të tjerët. Dhe ky që e shkakton është Zoti.

4 Prova nga shkallët e përsosmërisë.

Në mënyrë të ngjashme përderisa mund të thuhet për sendet se ata kanë më pak ose më shumë qenie ose se kanë një formë më të ulët ose më të lartë të qenies si në rastin kur krahasojmë një gur me një krijesë të arsyeshme, dhe gjithashtu atëherë duhet të ekzistojë diçka e cila është qenia më e përkryer. Akuini më tej argumenton se maksimumi në çdo gjini është shkaku i çdo gjëje në atë gjini ashtu si zjarri i cili është maksimumi i nxehtësisë dhe është shkaku i të gjitha sendeve të nxehta. Nga kjo Akuini konkludon se duhet të ekzistojë diçka e cila është për të gjitha qeniet si shkaku i qenies së mirsisë dhe i çdo përsosmërie tjetër të tyre dhe kjo është ajo që ne e quajmë Zot.

5 Prova nga rregulli i universit.

Sendet si pjesë e botës natyrore ose si pjesë e trupit njerzor nuk zotrojnë inteligjencë, sillen në një mënyrë të rregullt. Ata sillen në mënyrë të veçantë dhe të paracaktuar për të arritur qëllime ose funksione të caktuara. Duke qenë se sendet veprojnë për të arritur qëllimet gjithmonë ose pothuajse gjithmonë në të njëjtën mënyrë dhe për të arritur rezultate të mira atëherë është planifikuar se ata arrijnë qëllimet e tyre jo rastësisht por me paramendim. Por sendet të cilave u mungon inteligjenca nuk mundet që ta realizojnë këtë funksion përderisa ky nuk do të drejtohet nga diçka tjetër që ka inteligjenca ashtu si shigjeta drejtohet nga harkëtari. Akuini konkludon se qeniet inteligjente ekzistojnë në sajë të atijë që u jep qëllim të gjitha qenieve natyrore dhe këto qenie ne i quajmë Zot.

Njohja e natyrës së zotit.

Prova se ekziston Zoti nuk na tregon ne pozitivisht se çfarë është Zoti. Pra këtu kemi një humnerë të gjërë midis fuqive të njohjes njerzore dhe përkufizimit të panatyrës së Zotit. Akuini gjithmonë ishte i ndërgjegjshëm për këtë humnerë të pakapërcyeshme duke thënë se realiteti hyjnor i kapërcen që të gjitha konceptet njerzore për të. Por secila nga të pesë provat i shton diçka konceptit të Zotit ashtu si lëvizësi i parë i gjithëfuqishëm për të krijuar. Të thuash se Zoti është i domosdoshëm më shumë se sa qenie e mundshme është e barabartë me atë se Zoti është realitet i pastër.Ashtu si e vërteta e fundit dhe mirësia Zoti është përsosmëria vetë. Dhe si rregullues dhe projektues i universit Zoti është inteligjenca më e lartë që drejton sendet.

Mënyra negative.

Ne e dimë se atë që ne bëjmë për të njohur zotin është vetëm mënyra negative e njohjes së asaj se çfarë Zoti nuk është. Prova tregon se vetëm Zoti është i palëvizshëm dhe se atëherë ai duhet të jetë i pandryshueshëm. Kjo do të thotë se Zoti nuk është në kohë dhe përndryshe është i përjetshëm. Prandaj tek Zoti nuk ka asgjë materiale se Ai është veprim i pastër dhe jo material. Nga pikpamja filozofike thjeshtësia e Zotit do të thotë se ndryshe nga krijesat që zotrojnë potencialisht Zoti është thjeshtë veprim i kulluar. Ndërsa një krijesë ka qenë e sajë Ai është vetëqenia e tijë. Ndërsa tek krijesat ekzistenca është një gjë dhe thelbi është një gjë tjetër tek Zoti dhe thelbi i Zotit është ekzistenca e tijë. Por edhe këto cilësi që tingëllojnë pozitivisht për Zotin janë në fund të fundit thënie se Zoti është ndryshe nga krijesat.
Akuini dallon tre mënyra se si Zoti mund të hyjë në lidhje me qeniet njerzore. Tipi i parë i marrëdhënieve mund të jetë univok në rast kur fjalët si i urtë të përdorura për Zotin dhe për njerzit nuk janë të ngjashëm. Zoti është i pafundëm kurse njerzit janë të fundëm. Tipi i dytë i marrdhënieve mund të jetë siç e quan Akuini ekuivok ku termat mund të përdoren si për Zotin ashtu edhe për njeriun, por kuptimi i tyre është krejtësisht i ndryshëm për secilën rast duke nënkuptuar se Zoti dhe njeriu janë krejtësisht të ndryshëm. Në këtë rast dijet tona për njerzit nuk mund të na japin njohuri rreth Zotit. Megjithatë Akuini këmbëngul se përderisa njeriu është një krijesë e Zotit dhe ai duhet të ketë në një farë shkalle qoftë edhe në mënyrë të pa kursyer reflektime të natyrës së Zotit. Mundësia e tretë dhe e fundit është se njeriu dhe Zoti nuk janë krejtësisht të ngjashëm dhe as krejtësisht të ndryshëm d.m.th.marrdhëniet e tyre janë analogjike. Dhe analogjia për Akuinin është një nocion ontologjik, domethënë se çfarë është tek Zoti është gjithashtu edhe tek njeriu. Dhe të thuash se ekziston një marrdhënie ontologjike midis Zotit dhe njeriut do të thotë se njeriu i shëmbëllen Zotit…Ekzistenca e njeriut rrjedh nga Zoti dhe me këtë shpjegohen elementët e njëjtë midis Zotit dhe njeriut.
Zoti duke qenë një veprim i kulluar, pa substancë materiale i njeh që të gjitha gjërat njëkohësisht. Anologji do të thotë se njeriu njeh atë që njeh Zoti. Ajo që e bën këtë mardhënie analogjike të mundshme është se krijesat e zotit mbartin një ngjashmëri me Zotin. Gjithashtu analogji do të thotë se njeriu njëkohësisht ngjan dhe ndryshon nga Zoti.Të njohësh se si ngjan njeriu do të thotë do të thotë të kesh disa shkallë njohje rreth Zotit.

Krijimi.

A është bota e krijuar e përjetshme ? Sipas Biblës krijimi ka ndodhur në një moment të caktuar…Fakti se është krijuar duhet të rrjedhë nga natyra krijuese e Zotit. Duke qenë një veprim i kulluar dhe i lirë Zoti ka vullnetin të krijojë…Por përderisa Zoti është një veprim i kulluar ai mund të ketë vepruar për të krijuar botën nga përjetësia. Shkurt nuk ka kontradita midis thënies se Zoti krijoi në përjetësi.
Nga hiçi ex nihilo. Çdo të thotë se Zoti krijoi nga asgjëja ex nihilo? Akuini mendon se nëqoftëse zoti është burimi i të gjitha qenieve atëherë nuk mund të kemi burim tjetër për qenien…Përpara krijimit egzistonte vetëm Zoti. Dhe zoti nuk veproi vetëm mbi një material ekzistues përderisa nuk ekziston një materie e tillë primare. Në fillim ekziston vetëm Zoti dhe gjithçka që lind e ka ekzistencën nga Zoti. Pra çdo gjë është e lidhur me Zotin dhe është një krijuese e Zotit sepse në fund të fundit rrjedh nga Zoti dhe nuk ka asnjë burim tëpa varur të qenies tjetër përveç Zotit.

Zinxhiri i qenieve.

Akuini thoshte se ekziston një zinxhir i madh i qenieve. Dhe këto qenie ndahen sipas llojeve, dhe kjo rrjedh nga fakti se përsosmëria e zotit mund të shprehet në mënyrën më adekuate në botë. Por duke qenë se asnjë krijesë e vetme nuk mund të pasqyrojë në mënyrë të përshtatshme përsosmërinë e Zotit. Ai krijoi shumë nivele të qenieve të cilat janë të rënditura në mënyrë të tillë që nuk lënë hapsirë në strukturën e qenieve. Kështu nën Zotin është hirearkia e ëngjëjve…Nën këta ëngjëj janë ëngjëjt njërzorë ku natyra e të cilëve përfshin aspektet materiale dhe shpirtërore. Pastaj vijnë kafshët, bimët dhe më së fundi katër elementët ajri ,toka, zjarrri dhe uji…P.sh lloji më i ulët i kafshëve lidhet me formën më të lartë të bimëve. Forma më e lartë e kafshëve korrespondon me formën më të ulët të natyrës njerzore dhe elementi më i lartë i njeriut inteligjenca korrespondon me atë që janë të përbërë engjëjt…Tek njeriu shpirti është forma ndërsa trupi është substance materiale dhe meqënse ata nuk posedojnë llojin e materies që i jep cilësitë e veçanta individëve të veçantë ku secili është ëngjëll në llojin e vet. Dhe ëngjëlli më i lartë është më i afërti me zotin, ndërsa më i ulti është më i afërt me njeriun, dhe nën njeriun janë kafshët bimët dhe elementët e veçantë. Që të gjithë këto përfaqësojnë hirearkinë e plotë të qenieve të krijuara.
Por qëllimi mbinatyror i njeriut kërkon hirin e Zotit dhe zbulimin me anë të Zotit të së vërtetës. Intelekti është aftësia më e lartë e njeriut dhe qëllimi i njeriut kërkon që intelekti ashtu si edhe aftësitë e tjera ti gjendet objekti i përshtatshëm. Objekti i përshtatshëm i intelektit është e vërteta dhe në plotësinë e saj është Zoti…Pasuria dhe kënaqësia, fuqia dhe dituria janë që të gjitha të mira dhe njëkohësisht objekte legjitime të dëshirave, por ato nuk mund të sjellin lumturinë të njeriut sepse nuk zotrojnë karakteristikat e së mirës universale që kërkon shpirti i njeriut. Lumturia e përkryer gjendet jo në vendet e krijuara por tek Zoti i cili është e mira supreme. Ne duhet që ti bindemi Zotit më shumë se njeriut, sepse ligji hyjnor është i vlefshëm për njeriun nëpërmjet zbulimit të Zotit dhe gjendet në shkrimet e shenjta dhe ai nuk është produkt i arsyes njerzore, por i është dhënë njeriut nëpërmjet hirit të Zotit për tu siguruar njerzëve dije dhe se çfar u duhet të bëjë për të plotësuar qëllimet natyrore dhe vaçanërisht qëllimet e tyre mbinatyrore.
Mirpo qëllimi shpirtëror i njeriut nuk mund të arrihet thotë Akuini me anë të fuqisë njerzore por me anë të fuqisë hyjnore. Ai vetë kishte një koncept të qartë për njeriun. Ai thoshte se njeriu është substancë fizike. Dhe të thuash se njeriu është një substancë fizke do të thotë të nënvizosh unitetin substancial të njeriut. Njeriu është uniteti i trupit dhe i shpirtit të tijë. Dhe pa shpirtin trupi nuk do të kishte formë. Pa trupin shpirti nuk do të kishte organet e shqisave nëpërmjet të cilave fiton njohjen. Si një substancë fizike njeriu është i përbërë nga shpirti dhe trupi. Kurse engjëjt janë inteligjencë e pastër dhe nuk kanë trup, kurse njeriu megjithëse është krijesë racionale ka si atribut të tijë të veçantë, vetëm kur është i bashkuar trup dhe shpirt. Dhe përderisa shpirti përcakton formën e njeriut atëherë është shpirti që i jep njeriut jetën të kuptuarit dhe funksionet fizike të veçanta të tijë. Shpirti gjithashtu i jep njeriut fuqinë e intelektit dhe atë të vullnetit.
Atëherë shtrohet pyetja se cili është raporti midis mendimeve tona mbi botën që na rrethon dhe vetë kësaj bote? Dhe a është në gjendje mendimi ynë që ta njohë botën reale dhe a mund të formojmë ne në përfytyrimet dhe në konceptet tona mbi botën reale një pasqyrim besnik të realitetit? Dhe kjo çështje në gjuhën e filozofisë quhet çështje e identitetit 108 të mendimit dhe të qenies. Por shumë filozofë kësaj pyetje i janë përgjigjur në mënyrë pohuese edhe tek Hegeli kjo kuptohet vetvetiu sepse në botën reale ne njohim pikërisht përmbajtjen e sajë mendore, dhe pikërisht atë në sajë të sëcilës bota bëhet një realizim gradual i idesë absolute që ka ekzistuar diku për jetë të jetëve pavarsisht nga bota dhe përpara sajë. Dhe më së fundi atë e pushton me një forcë të pa përmbajtshme, si vetë dija e faktit dhe ekzistenca e amshuar e idesë absolute të cilën e shqyrtoi Hegeli egzistencën e kategorive logjike qysh para krijimit të botës s ‘është gjë tjetër veçse një mbeturinë fantastike e besimit me një krijues të mbinatyrshëm se bota materiale që ne perceptojmë me anë të shqisave dhe në të cilën ne bëjmë pjesë edhe ne vetë është e vetmja botë reale dhe se ndërgjegjia dhe mendimi ynë sado që të jenë mbindijorë janë produkt i një materiali trupor pra trurit. Materia nuk është një produkt i frymës ndërsa fryma s‘është veçse produkti më i lartë i materies. Pra ky është natyrisht një materializëm i kulluar.
Por Akuini tashmë kishte argumentuar se si tek njeriu ashtu si tek zoti vullneti i nënshtrohet intelektit dhe se arsyeja udhëheq ose përcakton vullnetin. Por nëqoftëse veprimet e Zotit gjatë krijimit dhe gjatë dhënies së ligjit moral nuk paraqesin bindjen e tij ndaj standarteve të arsyes atëherë bota e krijuar nuk është mishërim i natyrës racionale të Zotit.
Eckarti e shtynte njeriun që të kalonte përtej njohjes shqisore e cila në fund të fundit është e kufizuar me Zotin dhe kjo nuk arrihet me anë të përpjekjes njerzore.Vetëm nëpërmjet hirit dhe ndriçimit të Zotit arrihet bashkimi dhe vetëm nga thellësia e shpirtit mund të hapet Zoti në plotësinë e tij. Kur ndodh kjo thotë Eckarti njeriu bëhet një me Zotin sepse ne jemi transformuar totalisht tek zoti dhe njëkohësisht jemi konvertuar tek ai në të njëjtën mënyrë si në lirinë e shenjtë ku buka konvertohet në trupin e Krishtit.

Rilindja.

Rilindja është një term Francez ku tashmë përdoret universalisht dhe duke u përcaktuar universalisht në letërsinë artistike të shek XIV-XV e cila e gjallëroi Italinë. Në vitin 1546 Paolo Xhovo i cili i referohet shek të XIV si shek i lumtur në të cilën letrat latine janë rilindur duke i paraprirë nomen kulturës. Dhe natyrisht kristianët si Jakob Burchard argumentonin se rilindja ishte rilindja e kohëve moderne. Dhe në atë kohë ata kërkonin që qenia njerzore së pari duhet të mendonte për vetevten si individ. Në shumë mënyra dëfinicioni i Burckardit për rilindjen ishte me terma të pastra individualiste të cilat ishin çështje shumë të larta. Por në një sens ai është i pa kundërshtueshëm dhe korrekt, ku çdo gjë e re dhe ngacmuese zhvillohet në rilindjen Italiane e cila provonte aftësinë duke ushtruar imagjinatën mbi brezat e mendimtarëve të mëdhenj intelektualë mesjetarë të kësaj periudhe ku kurrë nuk e kishte përcaktuar influencën në Itali. Megjithatë shumë Italianë morën famë si teologë duke përfshirë këtu Thoma Akuinin dhe Gregori Rimini. Ata në përgjithësi jetonin dhe punonin në Europën perendimore. Kështu që atje kishte një vakum intelektual gjatë shek të XIV. Dhe vakumet përsëri u mbushën dhe humanizmi i rilindjes e mbushi këtë zbraztësirë.
Pra Rilindje do të thotë epoka e evolucionit të shkencave dhe arteve në disa vende të Europës në shek XV-XVI që lidhej me lindjen dhe zhvillimin e borgjezisë dhe të marrdhënieve kapitaliste dhe që ju kundërvu ideologjisë dhe kulturës mesjetare duke ju drejtuar si mbështetje kulturës dhe artit të lashtësisë.109. Pra Italia ishte ngopur duke krijuar të mëdhenjtë e antikitetit. Shkatërrimi i Romës së vjetër dhe ndërtimi i monumenteve ishin shpërndarë në të gjithë vendin dhe nga këto dukuri rrjedh si rezultat civilizimi i Romës së vjetër në kohën e rilindjes duke vepruar si një stimulus tek mendimtarët që po merrnin gjallëri klasike në kulturën Romake në një kohë me të cilën kultura ishte djerr dhe shterp.
Bizanti kishte filluar që të shkërrmoqej dhe më së fundi Konstandinopoja ra në vitin 1453, ku si rrjedhim ata intelektualë që flisnin Greqisht u drejtuan nga perendimi. Italia ndodhej e mbyllur për Konstandinopojën me qëllim që shumë nga emigrantët të vendoseshin në qytetet Italiane. Kështu që rigjallërimi i gjuhës Greke ishte i pashmangshëm sidomos në gjallërimin e klasikëve Grekë. Kjo këtu duket qartë se rilindja Italiane ishte një komponent qendror në botën e gjërë duke ju kthyer kështu kulturës së antikitetit dhe një margjinalizim i arritjeve intelektuale në kohën e mesjetës. Shkrimtarët rilindas ishin të kufizuar për ato që kishin ndodhur lidhur me këto si peshë nga arritjet e antikitetit.Por tashmë shtrohet pyetja se çfarë është e vërtetë në kulturën e përgjithshme që gjithashtu me të vërtetë është teologji ? Por duke e parë periudhën e mesjetës së mëvonshme klasike totalisht nën hijen e shkrimtarëve teologjikë të mesjetës si në substancë ashtu edhe në stil.

Skolasticizmi.

Skolasticizmi është një lëvizje intelektuale përbuzëse në historinë njerzore. Kështu që fjala “budalla” në anglisht vjen nga emri prej një nga shkrimtarët më të mëfhenj skolastikë Dune Scotus. Mendimtarët skolastikët u shfaqën duke debatuar me zjarr dhe seriozitet por pa kuptim ku shumë engjëj mund të vallzojnë mbi kokën e një gjilpëre. Megjithëse ky debat praktik aktualisht kurrë nuk merr vend por megjithatë si përfundim është i pa kundërshtueshëm duke përmbledhur saktë mënyrat në të cilën skolasticizmi është quajtur kryesisht nga populli dhe veçanërisht humanistët që fillonin në shek e XVI, ku ajo ishte e përciptë, dhe ku spekulimi i thatë intelektual mbi gjërat pa rëndësi. Erazmi i Roterdamit një njeri që konsiderohej në shumë detaje shkurtimisht ku harxhoi tre gjashtëmujorë në fund të shek të XV kur skolasticizmi dominonte në universitetin e Parisit. Ai shkroi gjatë shumë gjëra rreth Parisit që i urrente si morrat dhe ushqimi i varfër, ndyrsia, debatet e mërzitshme shkollore. A mundej Zoti që në vend të qenies njerzore të bënte një trangull? Dhe a mund ta zhbënte ai më parë duke e kthyer prostitutën? Dhe a mundet që këto pyetje të vendosen pas debateve? Por Erazmit grenxa e mençur i tërheq vëmendjen nga vetë këto çështje mendjelehta dhe mënyrës qesharake në të cilën ata kishin debatuar.
Termi skolastik është përdorur nga humanistët të cilët i referoheshin me përçmim ideve të mesjetës e cila ishte një periudhë e pa interesuar në këtë amulli të antikitetit e cila ishte periudha klasike dhe modernia ishte rilindja. Kurse mesjeta shihej pak më shumë si një intermexo ndërmjet kulturës së mrekullueshme të antikitetit dhe gjallërimit të saj gjatë rilindjes. Pra ngjashmërisht termi skolastik është përdorur nga humanistët.
Në lidhje me diskrditimin e ideve të periudhës së mesjetës dhe në rritjen e traditës atraktive të periudhës klasike ku humanistët kishin pak interes e tërhiqnin dallimin ndërmjet tipeve të ndryshme të skolastikës dhe të tillë ishin Thomistët dhe Skostistët. Fjala skolasticizëm është kështu pezhorative dhe njëkohësisht imprecioze ku akoma historianët nuk e kanë përdorur.
Skolasticizmi si lëvizje mesjetare është ruajtur që të lulëzojë në periudhën 200- 1500, periudhë e cila e vendosi theksin në justifikimin racional të besimit religjoz dhe njëkohësisht prezantimin sistematik të këtyre besimeve. Kështu që skolasticizmi nuk i referohet sistemit specifik por tek një mënyrë praktike e organizimit të teologjisë, ku një metodë e lartë zhvillimi na çfaqet materialisht duke i dhënë fund dallimeve dhe qëndrimeve të arritura, dhe kjo është një krahasim i shikimit të teologjisë.
Megjithëse skolasticizmi mund të argumentohet që këtë produkt vital në punën e rëndësishme në një numër kyç hapsirash teologjike dhe veçanërisht në rolin e arsyes dhe të logjikës në teologji. Por shkrimet e Thoma Akuinit Duns Skotus dhe Ëilliam Ockham të cilët kishin influencuar tek të gjithë shkrimtarët skolastikë duke e bërë konstruktin masiv dhe tek kjo hapsirë teologjike. Kështu që çfarë tipesh të skolasticizmit ishin atje. Kurse humanizmi vjen nga termi icolasticizëm dhe mbron afërsisht një çështje mjaft specifike në këtë doktrinë. Pra deri tani shohim tipe të ndryshme të skolasticizmit. Dhe tashmë ne kemi filluar që të kemi dallim midis realizmit nominalizmit ku dy teoritë e ndryshme të cilat të dyja njihen si një shtypje e madhe në zhvillimin e skolasticizmit.



Related posts

MOS U TALL ME DHIMBJEN TIME...
Dokumentari "Curraj Epër"
CIKEL POETIK NGA DHIMITER NICA
FILOZOFIJA E JETËS KA KUPTIMIN E PLOTË NË VARGUN E DHURATA L...

Leave a Reply





Archive